Na ulicy lub w sklepie ktoś upada i potrzebuje pierwszej pomocy. Takie sceny dobrze znamy z filmów, jednak zdarzają się także w prawdziwym życiu. Co wtedy zrobić? Gdzie szukać AED, czyli automatycznego defibrylatora? I jak pomóc, żeby nie zaszkodzić? Na te pytania odpowiada Konrad Pierzchalski, ratownik medyczny i psycholog z Pomogę Bo Mogę.
Marta Maj: Nie tak dawno, na początku października, w Poznaniu ktoś wyjął AED z gabloty. Urządzenie się leżało na ziemi, ktoś to zauważył i zadzwonił po straż miejską. Strażnicy przyjechali i włożyli AED na miejsce. Niby nic się nie stało, ale w tym czasie ktoś mógł potrzebować pomocy. Czy ludzie nie zdają sobie sprawy z tego, że to urządzenie ratuje życie i jest naprawdę ważne?
Konrad Pierzchalski: Jest bardzo różnie. Mamy na pewno inne społeczeństwo niż jeszcze siedem czy dziewięć lat temu. Zaczęliśmy interesować się tym, jak uratować osobę, która znajduje się obok nas. Świadomość społeczna się zwiększa. Jeśli spojrzymy na to, jak szkoliliśmy z pierwszej pomocy osiem czy dziewięć lat temu, Polacy wiedzieli zdecydowanie mniej. Dzisiaj idzie to w dobrym kierunku. Dużo zrobiły programy społeczne poświęcone nauce pierwszej pomocy, a także to, że pierwsza pomoc pojawiła się na festynach i różnych imprezach rodzinnych. Mnóstwo pracy wykonała Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. Generalnie idziemy w całkiem niezłym kierunku. Nadal jest tak, że dorośli chętniej wysyłają dzieci i chcą, żeby to one wykonywały różne czynności, a sami wolą stanąć i popatrzeć. To w żaden sposób nie przekłada się na ich późniejsze umiejętności ratowania. Można jednak powiedzieć, że w społeczeństwie następuje zmiana i zaczęło się dziać coś dobrego.
M.M.: Załóżmy, że jestem w centrum handlowym i ktoś obok mnie traci przytomność, upada i nie reaguje. Co powinnam zrobić krok po kroku? Jak się zachować, żeby pomóc, nie zaszkodzić i prawidłowo się zachować?
K.P.: Przede wszystkim warto zrobić krok do tyłu. Skoro ktoś upadł, trzeba sprawdzić, z jakiego powodu, i upewnić się, że sami jesteśmy bezpieczni. To najważniejszy krok – zadbanie o własne bezpieczeństwo. Drugim krokiem jest ocena przytomności. Potrząsamy poszkodowanego za oba ramiona i pytamy: „Halo, słyszysz mnie?”. Następnie wzywamy pomoc. Jeśli wykonaliśmy te trzy kroki, zrobiliśmy już dużo i w dobrej kolejności. Pamiętajmy, że dyspozytor lub dyspozytorka mają wykształcenie medyczne, więc powinni przeprowadzić nas przez dalsze czynności. My będziemy mówić, co widzimy, a oni powiedzą nam, co robić. Dyspozytor poprosi nas o sprawdzenie oddechu poszkodowanego. Jeśli okaże się, że osoba oddycha, należy ułożyć ją w pozycji bocznej. Jeśli nie oddycha prawidłowo, trzeba uciskać klatkę piersiową.
M.M.: I to jest cała pierwsza pomoc?
K.P.: Tak naprawdę to wszystko. Jeśli jesteśmy w galerii handlowej i nie jesteśmy sami, tylko są z nami inni ludzie, to dobrze.
M.M.: A jeśli byłabym sama, powinnam zostać przy poszkodowanym i wezwać pomoc czy biec po AED?
K.P.: Jeśli nie wiem, gdzie znajduje się AED, absolutnie zostaję przy poszkodowanym. W najnowszych wytycznych jest zapis, że jeśli AED znajduje się bardzo blisko, należy po nie sięgnąć.
M.M.: Co to znaczy „bardzo blisko”? Podejrzewam, że będąc w galerii czy na dworcu, mogłabym wiedzieć, że gdzieś tu jest AED. Ale w nerwach szukanie go mogłoby oznaczać bieganie przez 20 minut po galerii, a to chyba nie ma sensu.
K.P.: Jeśli wiemy, że dotarcie do AED zajmie nam kilka minut, zostajemy przy poszkodowanym. Mamy przecież co robić. Uciskanie klatki piersiowej, gdy osoba nie oddycha, pomaga przywrócić krążenie krwi. Dzięki temu cały czas odżywiamy tkanki, narządy i mózg. Od nagłego zatrzymania krążenia do rozpoczęcia obumierania komórek mózgowych mamy około czterech minut. Jeśli zaczniemy uciskać klatkę piersiową, sprawimy, że krew zacznie krążyć. Nasze serce jest pompą i działa to podobnie jak studnie głębinowe z hydrantami, które można spotkać na działkach albo cmentarzach. Kiedy chcemy nalać wody do wiadra, musimy kilka razy pociągnąć za wajchę, żeby zassać wodę z gruntu i uruchomić jej przepływ. Jeśli ktoś będzie robił to delikatnie, nic się nie stanie. Tak samo jest z uciskaniem klatki piersiowej. Musimy uciskać ją mocno, żeby krew prawidłowo krążyła. Zdecydowanie ważniejsze jest więc pozostanie przy poszkodowanym. Jeśli mamy kogoś do pomocy, tę drugą osobę wysyłamy po AED.
M.M.: Czy AED przeprowadzi mnie przez całą procedurę? Jeśli nigdy wcześniej go nie używałam, poradzę sobie?
K.P.: AED to pomocnik bez emocji. W sytuacji silnego stresu pomaga uporządkować działania. To niesamowicie przydatny sprzęt. Nie jest przeznaczony dla ratowników medycznych – w zespołach ratownictwa mamy defibrylatory manualne. AED jest sprzętem dla społeczeństwa. Warto pamiętać, żeby położyć je blisko głowy poszkodowanego, a nie przy nogach czy w okolicy pasa. Dzięki temu dobrze słyszymy komunikaty i łatwiej nam naciskać przyciski. Nie chcemy też przypadkowo go zgnieść, kiedy będziemy przesuwać się obok poszkodowanego i uciskać klatkę piersiową. Jeśli położymy AED blisko głowy, będzie nam po prostu łatwiej. Włączamy urządzenie i słuchamy poleceń. Będą trzy podstawowe instrukcje. Pierwsza: zadzwoń pod numer 112 – jeśli jeszcze tego nie zrobiliśmy, AED nam o tym przypomni. Druga: usuń odzież z klatki piersiowej poszkodowanego, żeby nie przyklejać elektrod na ubranie. Trzecia: przyklej elektrody zgodnie z instrukcją. Instrukcja znajduje się na samych elektrodach, a sposób ich przyklejenia pokazany jest również na defibrylatorze. Ważne, że jeśli przykleimy elektrody i zauważymy, że zrobiliśmy to trochę źle, nie odklejamy ich. Dociskamy je i zostawiamy na miejscu. AED przeprowadzi nas przez całą akcję i poinformuje, czy defibrylacja będzie potrzebna.
M.M.: Ludzie mogą chcieć pomóc, ale nie wiedzieć, gdzie szukać AED. Czy są jakieś zasady, na przykład, że urządzenie znajduje się przy głównym wejściu albo przy kasach? Gdzie powinnam go szukać, jeśli ktoś powie mi, żebym po nie pobiegła?
K.P.: Jest świetna aplikacja Livesaver, którą warto mieć zainstalowaną. Pokazuje najbliższe AED w naszej okolicy. AED ma też międzynarodowe oznaczenia – zielone tło, często z białym napisem, albo czerwone tło z białym napisem „AED”. W niektórych miejscach urządzenia są obowiązkowe. Muszą być w galeriach handlowych, na dworcach kolejowych i autobusowych oraz na lotniskach. Praktycznie wszystkie pociągi w Polsce mają AED. Urządzenia znajdują się też w halach sportowych, na basenach i w dużych węzłach komunikacyjnych, ale w tych miejscach nie ma takiego obowiązku. Nie możemy więc zakładać, że AED będzie na przykład przy kasie. Jeśli nie mamy stuprocentowej pewności, że wiemy, gdzie znajduje się AED, nie biegajmy i nie szukajmy go, tylko zajmujmy się poszkodowanym.
M.M.: Czy można zrobić coś na tyle źle – poza niewłaściwym przyklejeniem elektrod – że pogorszymy sytuację? Czy lepiej w ogóle nie udzielać pierwszej pomocy, jeśli nie mamy pewności, jak to zrobić? A może zawsze warto spróbować, bo chodzi o ludzkie życie?
K.P.: Jest tylko jedna możliwość pogorszenia sytuacji – kiedy, próbując udzielić pierwszej pomocy, sami znajdziemy się w niebezpieczeństwie. Na przykład gdy widzę, że doszło do potrącenia, wybiegam z samochodu i biegnę w kierunku poszkodowanego, a za chwilę sam zostaję potrącony. Niedawno na jednym z portali internetowych pojawił się filmik z Poznania. Samochód, chyba na wysokości ulicy Grunwaldzkiej, zaczął się palić. Pracownik jednej z firm wybiegł z gaśnicą, żeby gasić pożar, i dosłownie o milimetry uniknął potrącenia. To pokazuje, jak ważne jest ćwiczenie pierwszego kroku, czyli zadbania o własne bezpieczeństwo. W każdej innej sytuacji nie ma takiej możliwości, żeby było gorzej – nie da się zaszkodzić. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny i oddycha, to nawet jeśli ułożymy go w pozycji bocznej nie do końca prawidłowo, będzie to lepsze niż pozostawienie go bez pomocy. W przeciwnym razie może mieć niedrożne drogi oddechowe i przestać oddychać. Jeśli poszkodowany nie oddycha, jest już w najgorszej możliwej sytuacji. Każda próba udzielenia pierwszej pomocy, nawet niezbyt dobra, będzie lepsza niż brak jakiejkolwiek pomocy.
M.M.: Czy udzielanie pierwszej pomocy to tylko nasz obowiązek obywatelski, czy możemy też zostać pociągnięci do odpowiedzialności?
K.P.: Artykuł 162 Kodeksu karnego wskazuje, że jesteśmy zobowiązani do udzielenia pierwszej pomocy. Jeśli jednak udzielimy jej nieprawidłowo albo nie uda nam się uratować człowieka, nie ponosimy z tego powodu konsekwencji karnych. Jeżeli podczas ratowania dojdzie do uszczerbku na zdrowiu, na przykład złamiemy komuś mostek podczas uciskania klatki piersiowej, również nie ponosimy konsekwencji. Gdy dojdzie do uszczerbku na mieniu, na przykład poszkodowany jest nieprzytomny, oddycha, a my obracając go na bok, rozedrzemy mu bardzo drogą koszulę, również nie poniesiemy konsekwencji. One grożą nam wtedy, gdy widzimy, że ktoś potrzebuje pomocy, i udajemy, że tego nie zauważamy. Albo gdy – co jest obecnie coraz częstszym zjawiskiem – zamiast pomóc, nagrywamy całe zdarzenie. W ten sposób dochodzi do rozproszenia odpowiedzialności, które prowadzi do tak zwanego efektu widza. Polega on na tym, że wraz ze wzrostem liczby obserwujących spada liczba osób pomagających. Nie zawsze tak musi być, ale takie zjawisko istnieje.
M.M.: Powinniśmy więc rozdzielać zadania między osoby, które stoją wokół i obserwują? Na przykład wskazać konkretną osobę i poprosić ją o pomoc?
K.P.: Tak. Możemy podejść do jednej osoby i zapytać: „Hej, jak masz na imię?”. Kiedy odpowie, mówimy: „Chodź, pomóż mi”. Jeśli zawołamy jedną osobę, reszta prawdopodobnie przestraszy się, że zaraz również zostanie poproszona o pomoc, i odejdzie. Ludzie chcą patrzeć, niekoniecznie działać. Raczej nie mówimy: „Pani w szarej bluzie” albo „Pan w zielonej bluzie”, bo to nie zadziała. Skuteczniejsze jest wciągnięcie konkretnej osoby w bezpośredni dialog – najpierw pytamy ją o imię, a dopiero potem mówimy, co ma zrobić.
M.M.: A czy oddechy ratownicze, których uczono nas w szkole podstawowej, są nadal aktualne? Powinniśmy wykonywać resuscytację metodą usta–usta?
K.P.: W przypadku dzieci koniecznie. U nich zatrzymanie krążenia następuje głównie z przyczyn oddechowych. Dlatego na początku wykonujemy pięć oddechów ratowniczych, a później 15 uciśnięć, dwa oddechy, znów 15 uciśnięć, dwa oddechy i tak dalej. U dorosłych, jeśli z jakiegoś powodu nie chcemy wykonywać oddechów ratowniczych – widzimy krew lub inne płyny wokół ust, nie mamy maski albo odczuwamy jakikolwiek opór – możemy skupić się na uciskaniu klatki piersiowej. Jest jednak jedna ważna rzecz, o której warto powiedzieć: nie tylko słuchajmy o pierwszej pomocy, ale przede wszystkim ją ćwiczmy. Pierwsza pomoc opiera się na umiejętnościach manualnych. To pamięć mięśniowa. Jeśli ktoś tylko słucha o pierwszej pomocy, a dorosły wysyła dziecko na festyn, żeby ono ćwiczyło, samemu jedynie się przyglądając, to ten dorosły może nie udzielić prawidłowo pierwszej pomocy w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia, ponieważ jego mięśnie nie są do tego przyzwyczajone. W stresie krew odpływa z kory przedczołowej i kieruje się głęboko w mięśnie. Dlatego szybko oddychamy, pocą nam się ręce i przyspiesza tętno. Jeśli nie ćwiczyliśmy wiele razy tego, co należy zrobić, w stresie możemy wprowadzać chaos albo zacząć wszystkim rozkazywać, samemu nie wiedząc, co robić. Dlatego potrzebne są ćwiczenia.
M.M.: Dziękuję za rozmowę.
Czytaj także: Akcja Movember przypomina o badaniach
